Małgorzata Kaczmar, Wykształciuch kontra humanista, czyli rzecz o łacinie, “Żak” (grudzień 2007)
adres: http://www.zak.pwr.wroc.pl/index.php?id=1&s=a37

Wykształciuch kontra humanista, czyli rzecz o łacinie

(grudzień 2007)

Detektyw Mock, bohater kryminałów Marka Krajewskiego, zwykł mawiać, że wykształcony człowiek bez podstawowej chociażby znajomości łaciny nie różni się niczym od woźnicy. Wiele w tym racji, choć czasy świetności Kriminaldirektora od współczesnych dzieli prawie 100 lat.

Obecnie języka używanego w antycznym Rzymie uczą się tylko studenci medycyny, farmacji i filologii. I to z przyczyn czysto praktycznych. Język Juliusza Cezara zniknął z gimnazjów i liceów, mało go w konwersacyjnej polszczyźnie, chyba, że mówimy o łacinie trotuarowej.

Tym bardziej może dziwić popularność dwóch łacińskich wyrażeń, które w języku polskim obecne są od ponad millenium – “nota bene” i “post scriptum”. W dobie kultury MTV, piosenek w formacie mp3, ery czatów i komunikatorów internetowych, gdy wszyscy wydają się przykrywać gramatyczną i ortograficzną ignorancję dyslekcją i dysortografią, frazy te wciąż nie tracą popularności.

“Nota bene” czy “By the way”?

Wyrażenie “nota bene” oznacza “zauważ dobrze (że); (przy czym) zwróć uwagę na to (że); do tego, w dodatku, nawiasem mówiąc; a propos”1 i jest używane w tym samy znaczeniu co polskie “na marginesie” lub coraz popularniejsze w Polsce angielskie “by the way”. Używa się go w sytuacjach, gdy nagle zmieniamy temat konwersacji; gdy rozmowa niespodziewanie przechodzi na zupełnie inne tory, gdy wtrącamy coś, co nam się akurat przypomni, a nie ma żadnego związku z tematem, na który mówiliśmy wcześniej.

O popularności “nota bene” świadczy ilość firm zarejestrowanych pod tą nazwą. Oprócz popularnej w Polsce sieci księgarni (warto jednak zwrócić uwagę na ewolucję pisowni z “nota bene” na “notabene”2), łacińską frazę przywłaszczyło sobie kilka innych polskich przedsiębiorstw i kilkanaście międzynaradowych.

Słownik Władysława Kopalińskiego następująco tłumaczy wyrażenie post scriptum: “dopisek do listu, artykułu itp., Etym. – n.łac. ‘jw.’ z łac. r.nij. od postscriptus p.p. od postscribere ‘podpisać pod, przy (czym)”3. W przeciwieństwie do “nota bene” mówiący językami europejskimi nie wymyślili do tej pory synonimu do “post scriptum”. Być może dlatego, że fraza ta jest najczęściej używana w formie bardzo ekonomicznego skrótowca “PS”. Warto zwrócić uwagę, że po łacinie w skrócie od “post scriptum” po każdej literze stawia się kropki (“P.S.”), po polsku zaś nie (“PS”)4.

Wyrazy nieśmiertelne

Skąd bierze się ta nieustająca od ponad dwóch tysiącleci popularność wyrażeń “nota bene” i “post scriptum”, pochodzących z języka, który wyginął w końcu w swojej naturalnej formie? Po pierwsze, z powodu łatwości wymowy. Frazy te bowiem łatwo przyswoi sobie nawet użytkownik o przeciętnych kompetencjach językowych. Po drugie, z powodu wszechobecności w mediach. Wyrażeń “post scriptum” i “nota bene” używają dziennikarze, prezenterzy telewizyjni i udzielający wywiadów bohaterowie okładek kolorowych magazynów. Używają ich w swoich piosenkach raperzy Pezet, Łona i Eldo, zdarzyło się to nawet znanej z dość ograniczonego słownictwa Dodzie. Po trzecie, paradoksalnie, dlatego, że łacińskie wyrażenia brzmią obco i egzotycznie. Używają ich ci, którzy chcą się pochwalić swoją erudycją, zyskać szacunek. Zdanie, w które wplecie się “nota bene” brzmi przecież dużo bardziej poważniej niż to, które okrasimy “na marginesie”. Po czwarte, istnieje grupa ludzi, która używa wyrażeń pochodzących z ojczystego języka Cycerona bez świadomości ich znaczenia.

To paradoksalne, ale i piękne, że wyrażenia “post scriptum” i “nota bene” przeżyły okres zaborów, wojen światowych, szarości PRL-u, a przede wszystkim szkolnej dyktatury Romana Giertycha. Przeżyły czasy, gdy moja ośmioletnia kuzynka na pytanie “Rozumiesz?”, odpowiada “Kumam”, a na “Jak ci się podoba?” – “Jaram się opór” lub “Mam zajawę maks”. Widać są wyrazy nieśmiertelne. Uniwersalne. Tkwi w nich jakaś niesamowita siła.

Sapere aude!

Małgorzata Kaczmar

AC Milan septima vice scyphum Europae pedifolii sibi expugnavit, 2:1 manum Liverpool superans.

Taki news odnalazłem na jednym z portali. Wydaje się być on zrozumiały (mniej więcej) nawet dla niezaznajomionych z łaciną kibiców. Okazuje się więc, że łacina to język nie tylko księży, lekarzy i prawników…

***

Do szukania śladów tego, wydawałoby się martwego języka w internecie, skłonił mnie artykuł w jednym z dzienników. Mówił on m.in. o ludziach z kręgów “Latinae vivae” – propagujących łacinę żywą, taką którą można porozumiewać się na co dzień. Wymaga to tworzenia słów, których nie znali starożytni Rzymianie. Nieraz robi się na zasadzie omówienia, np. fotografię można określić jako “imago luce picta” – “obraz światłem malowany”. Autorzy artykułu zachęcają do studiowania tego niełatwego języka, zauważając, że łacinnicy znajdują pracę w miejscach, gdzie nikt by się ich nie spodziewał, np. w bankach – gdyż nauka łaciny uczy systematyczności, logiki oraz precyzji myślenia i wyrażania się!

W propagowanie łaciny zaangażowali się Finowie, którzy w czasie swego przewodnictwa w Unii Europejskiej, zainicjowali wydawanie ofi cjalnych biuletynów także po łacinie. Również fińskie radio nadaje raz w tygodniu krótkie wiadomości po łacinie, które można poczytać i posłuchać na stronie:www.yleradio1.fi/nuntii/

Informacje po łacinie prezentuje także portal “Ephemeris” http://ephemeris.alcuinus.net/ Swoją łacińską wersję posiada też popularna encyklopedia internetowa Wikipedia. Vicipaedia (http://la.wikipedia. org) liczy co prawda tylko 13 tys. artykułów (przy ponad 380 tys. polskiej wersji!), ale można wśród nich znaleźć np. pod hasłem interrete – definicję internetu!

Uczącym się łaciny można polecić stronę “Lingua Latina Omnibus”- http://lacina.strefa.pl zawierającą omówienie gramatyki, linki do słowników, zbiór sentencji łacińskich, a także arkusze maturalne i z olimpiad przedmiotowych z j.łacińskiego. Słowniki łacińsko-polskie można znaleźć pod adresem: www.latina.egiptibis. com.pl oraz: www.latina.ovh.org

Warto też zajrzeć na stronę: http://akopcinski.strony.wi.ps.pl/ gdzie oprócz wiadomości na temat języka i zbioru sentencji, można znaleźć kilka ciekawostek. Przeczytałem tam chociażby, że znak “&” jest uproszczeniem łacińskiego słowa “et” i dawniej używany był nie tylko jako spójnik, lecz również zastępowano nim litery w wyrazach, np. “et cetera” można było zapisać jako: “& c&era”.

Bieglej posługujących się językiem Horacego i Cycerona należy zaprosić do lektury tekstów z bogatego zbioru www.thelatinlibrary.com lub do dyskusji po łacinie na forum internetowym: http://lacina.info.pl/forum/.

A wszystkim można przypomnieć starą sentencję, stanowiącą niegdyś motto cyklu artykułów we “Wzrastaniu” - “disce puer latinae” – “ucz się, chłopcze, łaciny”…

Grzegorz Mleczko

Tłumaczenie pierwszego zdania: “AC Milan po
raz siódmy zdobył Puchar Europy w piłce nożnej,
zwyciężając drużynę Liverpool 2:1″.

Amy high is decked out in the traditional pink dress and golden stole of ancient Rome. She bursts into a third-grade classroom and greets her students: “Salvete, omnes!” (Hello, everyone!) The kids respond in kind, and soon they are studying derivatives. “How many people are in a duet?” High asks. All the kids know the answer, and when she asks how they know, a boy responds, “Because duo is ‘two’ in Latin.” High replies, “Plaudite!” and the 14 kids erupt in applause. They learn the Latin root later, or side, and construct such English words as bilateral and quadrilateral. “Latin’s going to open up so many doors for you,” High says. “You’re going to be able to figure out the meaning of words you’ve never seen before.”

High teaches at Providence Elementary School in Fairfax City, Va., which has a lot riding on the success of her efforts. As part of Virginia’s high-stakes testing program, schools that don’t boost their scores by the year 2007 could lose state funding. So Fairfax City, just 18 miles southwest of the White House, has upgraded its two crumbling elementary schools with new high-tech television studios, computer labs and one very old feature — mandatory Latin.

Here lies one of the more counterintuitive developments of the standardized-testing movement: Though some critics complain that teachers are forced to dumb down their lessons and “teach to the test,” some schools are offering more challenging course work as a way of engaging students. In the past three years, scores of elementary schools in high-stakes testing states such as Texas, Virginia and Massachusetts have added Latin programs. Says Allen Griffith, a member of the Fairfax City school board: “If we’re trying to improve English skills, teaching Latin is an awfully effective, proved method.”

This is not your father’s Latin, which was taught to elite college-bound high schoolers and drilled into them through memorization. Its tedium and perceived irrelevance almost drove Latin from public schools. Today’s growth in elementary school Latin has been spurred by new, interactive oral curriculums, enlivened by lessons in Roman mythology and culture. “One thing that makes it engaging for kids is the goofy fun of investigating these guys in togas,” says Marion Polsky, author of First Latin: A Language Discovery Program, the textbook used in Fairfax City.

Latin enthusiasts believe that if young students learn word roots, they will be able to decipher unfamiliar words. (By some estimates, 65% of all English words have Latin roots.) Latin is an almost purely phonetic language. There are no silent letters, and each letter represents a single sound. That makes it useful in teaching reading. And once kids master the grammatical structure of Latin — which is simple, logical and consistent — they will more easily grasp the many grammatical exceptions in English.

In the 1970s and ’80s, the U.S. government funded Latin classes in underperforming urban school districts. The results were dramatic. Children who were given a full year of Latin performed five months to a year ahead of control groups in reading comprehension and vocabulary. The Latin students also showed outsize gains in math, history and geography. But Congress cut the funding, and nearly all the districts discontinued Latin.Some curriculum experts have examined the evidence and still favor modern languages instead of Latin. John Chubb, chief executive of the Edison charter schools, said the company decided to make Spanish, not Latin, mandatory in its elementary schools because “we want our kids to be socialized to the outside world.” Still, Griffith, the Fairfax City school-board member, believes that “so far, the Latin looks like a good investment.” He took encouragement from the confident smiles of Amy High’s students each time they correctly responded to a question. “They’re so receptive,” says High. “They don’t even know they’re learning.”

Pewien szwedzki student, wędrując nocą po Krakowie, zgubił drogę. Wkoło było prawie pusto, tylko jeden młody mężczyzna rozklejał plakaty. Szwed podszedł i łamaną angielszczyzną zapytał o drogę do hotelu.
Plakaciarz nie władający angielskim, odpowiedział płynną niemczyzną. To nie pomogło Szwedowi. Nie udało się również porozumieć po rosyjsku. Ostatecznie panowie dogadali się po łacinie, w języku , który zwykło uważać się za całkowicie martwy. Obaj panowie zaliczyli bowiem po kilka lat studiów na filologii klasycznej. Język niby martwy, a proszę, jak się przydaje!

Nadesłał: Budrys

Idą wakacje, normalni ludzie wybierają się nad morze czy w góry. Jest jednak pewien krnąbrny ludek, który porzuca wówczas swe rodziny i poświęca urlop na to, by w jakimś opactwie czy zameczku, z wyznawcami tej samej herezji oddawać się umiłowanemu im misterium – mówieniu po łacinie.

TEKST: STANISŁAW TEKIELI
ILUSTRACJA: PIOTR PIOTROWSKI

Rzecz ma swe korzenie w roku 1952, kiedy dominacja angielszczyzny w sferze komunikacji międzynarodowej nie wszystkim wydawała się jeszcze przesądzona. Jean Capelle, rektor uniwersytetu w Nancy, a wcześniej kurator oświaty we francuskiej Afryce Zachodniej, wpadł na szalony (choć dla niego jedyny logiczny) pomysł: skoro Europa się jednoczy, to potrzebny jej będzie wspólny język, a takim może być tylko łacina. W końcu któryż z języków jest bardziej europejski od niej, a jednocześnie tak neutralny?

Capelle nie był bynajmniej filologiem klasycznym (doktoryzował się w naukach ścisłych), były to jednak jeszcze czasy, kiedy praktycznie każdy, kto w którymkolwiek z państw europejskich zdał maturę, musiał mieć niezłą znajomość czytania tekstów rzymskich, a nierzadko i greckich. Problem w tym, że językami tymi już od dłuższego czasu nie mówiono, a jeśli – to dla żartu, w formie wprawki szkolnej czy przy liturgii w kościele katolickim. Capelle postanowił zatem całą Europę nauczyć mówić w języku Cycerona. Na rok 1956 wyznaczył w Awinionie kongres ponad 200 naukowców różnych dyscyplin i osób publicznych z 22 europejskich państw, w tym również z bloku wschodniego. Szacowne gremium miało opracować zasady „ożywienia łaciny”, by potem z gotowym programem uderzyć do swoich rządów, w nadziei na zrozumienie i wsparcie.

Ruch żywej łaciny

Inicjatywa Capellego zakończyła się z jednej strony środowiskowym sukcesem, gdyż powstała „sekta” osób przekonanych o konieczności powrotu do łaciny, z drugiej zaś polityczną klęską, bo na apel z Awinionu nie odpowiedział żaden z rządów państw. „Żywi łacinnicy” postanowili się nie poddawać i spotykać na podobnych kongresach co 4-5 lat. Do tej pory miało miejsce 12 takich sympozjów, ostatnie w roku 2002 w Madrycie. Dwa poprzednie odbyły się w senegalskim Dakarze, ponieważ tamtejszy prezydent Léopold Sédar Senghor był wielkim miłośnikiem antyku, oraz w Helsinkach, gdzie zdołano nawet pozyskać subwencje miejscowych władz.

W roku 1965 do ruchu żywej łaciny przystąpił skłócony z hierarchią zakonną niemiecki ksiądz-benedyktyn Caelestis Eichenseer, który w tym samym roku założył wydawane po łacinie czasopismo „Vox Latina”, mające traktować tak o antyku jak i o życiu współczesnym. Pismo wydawane początkowo metodą niemalże powielaczową, za pieniądze przekonanego przez Eichenseera do idei bawarskiego aptekarza, w 1984 roku stało się regularnym, około 150-stronicowym kwartalnikiem. W tym samym roku wydawnictwu przybyła konkurencja w postaci belgijskiego dwumiesięcznika „Melissa”. Oba periodyki wychodzą do dziś – „Vox Latina” wydała niedawno jubileuszowy 150 numer, „Melissa” natomiast ukazała się już 125 razy. Tematyka najróżniejsza: relacje z podróży na Bliski Wschód i do Kambodży, wspomnienie o Albercie Einsteinie czy ciągnięta przez kilka niedawnych numerów „Melissy” historia sterowców.

Język Owidiusza na obozie

W roku 1973 ojciec Eichenseer dokonał kolejnego przełomu w świecie vivae Latinitatis: zorganizował w Bawarii pierwszy w historii łaciński obóz językowy. Eksperyment powiódł się nad podziw – od ponad 30 lat obozy, seminaria i konwentykle odbywają się rokrocznie, w rekordowych latach 1999-2003 w niemal 20 miejscach, głównie w Europie i USA.

Bardzo pomógł odradzaniu łaciny wynalazek Internetu – rozproszeni po całym świecie „żywi łacinnicy” zaczęli ze sobą regularnie rozmawiać, dzięki np. „polskiej” liście dyskusyjnej, czy też czytać (a ostatnio także słuchać) treść cotygodniowych krótkich wiadomości fińskiego radia publicznego, które od 12 lat co tydzień oddaje na 5 minut swoje pasmo łacinie. Profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego Dana Sutton stworzył w Internecie archiwum tekstów neołacińskich, w której znajduje się już ponad 10 tys. pozycji. Swoistym internetowym uznaniem dla łaciny było stworzenie przez wyszukiwarkę Google wersji łacińskojęzycznej.

OBOZY I ŁACIŃSKIE SZKOŁY JĘZYKOWE AD 2005 Letnia szkoła łaciny żywej Instytutu Filologii Klasycznej UAM, prowadzona przez niemiecką „misjonarkę” Latinitatis vivae Cecilie Koch, władającą łaciną w takim samym stopniu jak ojczystym niemieckim, Poznań, 1-12 sierpnia, kontakt: bruds@amu.edu.pl. Symposium Sallentinum belgijskiej fundacji Melissa, 24-31 lipca, Mélito di Porto Salvo (na samiutkim czubku włoskiego buta), temat wiodący: De rationibus inter Occidentem et Orientem, a decimo saeculo usque ad duodevicesimum saeculum (Stosunki wschód-zachód w wiekach X-XVIII), kontakt: g.licoppe@skynet.be. Seminarium związanej z ruchem lefebrystów organizacji Amicitia Catholica pro Latinitate, 24-30 lipca, okolice Kolonii (Niemcy), kontakt: dominique.viain@wanadoo.fr, Feriae Latinae, 28 lipca-4 sierpnia, opactwo św. Michała w Frigolet koło Awinionu (Francja), kontakt: marie-antoinette.avich@wanadoo.fr. Seminarium Societatis Latinae (I), prowadzone przez twórcę idei łacińskich obozów językowych, Caelestisa Eichenseera, 24-30 lipca, Morsach (Szwajcaria), Seminarium Societatis Latinae (II), również pod przewodnictwem ojca Eichenseera, 7-13 sierpnia, opactwo benedyktynów w Martelange (Belgia), kontakt do seminarium Societatis Latinae (I) i (II): s.albert@rz.uni-saar. Septimana Amoeneburgensis, corocznie organizowana pod hasłem: Latine loqui, Romane coquere! (Mów po łacinie, gotuj jak Rzymianie! – uczestnicy gotują potrawy według antycznych przepisów), 24-30 lipca, Amoeneburg koło Marburga (Niemcy), Latinitas Aestiva, organizowana przez łacińską „międzynarodówkę” (Academia Latinitati Fovendae), 25-28 lipca, La Grania de San Ildefonso koło Segowii (Hiszpania). Conventiculum Lexintonianum, organizowane przez jednego z najbieglej mówiących po łacinie ziemian, prof. Terency’ego Tunberga, 29 lipca-6 sierpnia, Lexington, stan Kentucky (USA), kontakt: clatot@pop.uky.edu. Conventiculum Rusticum, 24-29 czerwca, gdzieś na odludziu, w lasach borealnych stanu Waszyngton (USA), udane połączenie turystyki górskiej z reanimacją łaciny. W bardziej „miękkiej” formie proponuje nauczanie łaciny ojciec Reginald Foster (od 30 lat tłumaczący papieską korespondencję i dokumenty kościelne na łacinę) – prowadzi on w Rzymie 8-tygodniowy letni kurs łaciny, wspierając się czasem angielskim (wymaga jednak od uczestników wcześniejszego skończenia odpowiednika co najmniej dwuletniego studenckiego lektoratu, rzecz nie jest więc dla początkujących). W weekendy uczestnicy kursu Fostera zwiedzają zabytki w Rzymie i poza nim. Kontakt (tylko listowny): P. Reginald Foster OCD, Teresianum, Piazza San Pancrazio 5A, I-00152 Roma. Wszędzie informacji na temat kosztów itp. można zasięgać także w podstawowych językach „barbarzyńskich”.

W ruchu żywej łaciny uczestniczą też Polacy. Aktywne używanie języka Cycerona propagowali nieżyjący już profesorowie Kazimierz Kumaniecki i Lidia Winniczuk. Ta ostatnia zasiała też przed 20 laty ziarnko tej choroby w głowie niżej podpisanego, z trudem przechodzącego (właśnie przez łacinę!) do następnej klasy ucznia liceum, który dopiero na końcu podręcznika pióra pani Profesor (Łacina bez pomocy Orbiliusza, bez dwóch zdań najlepszy z polskich podręczników do tego języka) odkrył kilka przykładowych Jej tekstów, traktujących o życiu współczesnym, w tym o lotach kosmicznych (Aetas cosmica).

W połowie lat 90. polscy studenci filologii klasycznej zaczęli się pojawiać na organizowanych wówczas za miedzą (Praga, Brno) obozach językowych niemieckiego Stowarzyszenia ds. Promocji Żywej Łaciny L.V.P.A. (litery od-łacińskiego skrótu nie przypadkowo układają się w słowo „wilczyca”, karmicielka Remusa i Romulusa, patronka Rzymu). We współpracy z Uniwersytetem Opolskim trzy kolejne seminaria letnie zorganizowano w zamku biskupim w Kamieniu Śląskim. Za każdym razem ściągały one grubo ponad 50 uczestników. I dziś L.V.P.A. kontynuuje swój „Drang nach Osten” gdyż ostatni obóz językowy odbył się w zeszłym roku w Belgradzie, kolejny planowany jest w Pradze.

Gadać byle co, ale po łacinie

Konrad Kokoszkiewicz – entuzjasta żywej łaciny, a jednocześnie „magik komputerowy” (napisał m.in. angielsko-łaciński słownik terminów komputerowych, przetłumaczył też na łacinę jedną część Muminków Tove Jansson), założył w 1996 roku internetową listę dyskusyjną o nazwie Grex Latine Loquentium (Klub Mówiących po Łacinie). Jej jedyną regułą jest „o wszystkim, byle po łacinie”, a za używanie innych języków się wylatuje. Sprawę wypatrzył i opisał „New York Times” i lista stała się szybko prawdziwie światowa. Istnieje ona do dziś, liczy około 250 użytkowników, w tym z tak „nie-klasycznych” krajów jak Kenia czy Japonia. Codziennie generowanych jest na niej w języku starożytnych Rzymian mniej więcej tuzin listów.

W roku 2002 z inicjatywy Lecha Bobiatyńskiego, bibliotekarza filologii klasycznej Uniwersytetu Warszawskiego, powstało w stolicy koło łaciny żywej, czyli Circulus Latinus Varsoviensis, które jest bodaj najaktywniej działającym tego rodzaju klubem na świecie (spotkania co tydzień, w soboty). W kwietniu 2004 roku Paweł Dunin-Wąsowicz zakładając miesięcznik „Lampa” zdecydował się umieszczać na jej ostatniej stronie streszczenie numeru po łacinie. Łacińskie summarium ukazuje się w „Lampie” do dziś i ma co najmniej jednego czytelnika – pochwalił je w „Tygodniku Powszechnym” Stanisław Lem. Również w stołecznym polskim grodzie przed rokiem powstał jedyny jak dotąd na świecie tygodnik pisany po łacinie – „Ephemeris”. Ukazuje się on co niedziela w Internecie, choć przed kilkoma miesiącami redakcję przeniesiono do… Barcelony. Tymczasem od maja tego roku prof. Mikołaj Szymański, znany m.in. z tego, iż doskonale rapuje w języku Cycerona, króciutko streszcza po łacinie program „Książki lepsze” na kanale TVP Kultura.

Klucz do duszy języka

Każdy zapewne z „żywych łacinników” zadaje sobie co pewien czas pytanie, jaki to wszystko ma sens, czy nie jest to aby zabawa w starożytnych Rzymian (wielu przybiera sobie rzymskie imiona i nazwiska, niekiedy też tytuły), rzecz w sumie niewinna, ale pozbawiona głębszego sensu, że przecież można łacinę studiować, ale po co zaraz w niej mówić… W odpowiedzi usłyszeć można, że to język korzeni Europy i całego świata zachodniego, do niedawna w sumie – jeśli patrzeć z perspektywy dwóch i pół tysiąca lat europejskiej historii – będący podstawowym językiem komunikacji pomiędzy dworami, politykami, ludźmi kultury, podróżnikami i duchownymi, że pozwalając umrzeć łacinie gubimy jakąś część własnej tożsamości, jak i wiele podobnie brzmiących górnolotnych myśli. Mnie najbardziej jednak przypadła do gustu odpowiedź na podobne wątpliwości jednej z osób udzielających się na forum wspomnianej internetowej listy dyskusyjnej: To proste – w tym języku napisano zbyt dużo dobrych książek, których nie mogę nie przeczytać. A żeby je jak najlepiej zrozumieć, muszę wniknąć w duszę tego języka. A kiedy już tam przeniknę, słowa same ze mnie wychodzą. Po łacinie oczywiście.

Stanisław Tekieli